Τι ήταν αυτό που στην πραγματικότητα συνέβη στα ρεμπετάδικα των Εξάρχειων την περασμένη άνοιξη; Ήταν άραγε οι λέξεις που ένωσαν εμάς τους ξένους και οι φωνές μας που έκαναν τον χώρο να δονείται; Ίσως ήταν οι μελωδίες από το μπουζούκι που περικύκλωσαν και διαπέρασαν τα σώματά μας… Είχαν κρυφτεί μνήμες στις ανατολίτικες κλίμακες και τους ρυθμούς ζεϊμπέκικου 9/8 που ταξίδευαν ανάμεσα σε γενιές, τόπους και συμφραζόμενα; Τα τραγούδια για την εξαθλίωση, την αγάπη και την πάλη, μας βύθισαν σε συλλογικά συναισθήματα και κοινωνικές μνήμες.

(Ημερολόγιο από 1 Μαΐου 2025 στην Αθήνα)

Κατά τη διάρκεια της παιδικής μου ηλικίας στο Γκέτεμποργκ ήμουν περιτριγυρισμένη από τους ρεμπέτικους δίσκους του Έλληνα πατέρα μου και από γλέντια με μπουζούκι. Μόνο τα τελευταία χρόνια άρχισα να αναζητώ χώρους και πλαίσια, όπου το ρεμπέτικο συνεχίζει να ζει ως ένα συναισθηματικό αρχείο και μια συλλογική κοινωνική μνήμη, τόσο σε ελληνικές πόλεις όσο και στη διασπορά των σουηδικών πόλεων.

Ως παλιά DJ βινυλίου ακολουθώ τα ίχνη προς το ρεμπέτικο «σκαλίζοντας» για δίσκους μέσα σε καφάσια δίσκων. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας έπεσα έτσι πάνω σε ένα υποείδος του μεγάλου ρεμπέτικου θέματος της οδύνης: έναν δίσκο με τραγούδια αποκλειστικά γραμμένα από γιους προς τις μητέρες τους, όπου τους λένε ότι πεθαίνουν από φυματίωση στις αρχές του 20ού αιώνα.

Πικρία, λαχτάρα και θάνατος: διαχρονικά το ρεμπέτικο έχει αφηγηθεί τη ζωή στη θάλασσα, στους δρόμους και στους τεκέδες. Το ρεμπέτικο αναδύθηκε κυρίως ανάμεσα σε πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία στον αστικό ελληνικό υπόκοσμο των αρχών του 20ού αιώνα. Δεν μοιάζει με άκουσμα που ακούει κάποιος στην Ευρώπη ή στις ΗΠΑ: οι ανατολίτικες κλίμακες, οι ρυθμοί και οι αρμονίες διαφέρουν αισθητά από τη δυτική μουσική.

Ανήκω στη γενιά που μεγάλωσε τη δεκαετία του ’70 και του ’80, όταν επικρατούσε η άποψη ότι γινόσουν χειρότερος στα σουηδικά αν μάθαινες τις άλλες σου γλώσσες. Μόνο στο λύκειο κατάφερα, ύστερα από επίμονες πιέσεις, να εξασφαλίσω διδασκαλία μητρικής γλώσσας, προκειμένου να μπορώ έστω και στοιχειωδώς να μιλάω με τους συγγενείς μου στην Ελλάδα. Η γιαγιά μου στην Αθήνα και η θεία και τα ξαδέρφια μου στη Λάρισα, μιλούσαν αποκλειστικά ελληνικά. Σήμερα, εκ των υστέρων, συνειδητοποιώ τι ιδιοφυΐα ήταν ο δάσκαλος των ελληνικών μου, ως δάσκαλος μητρικής γλώσσας καθώς για να μάθω ελληνικά χρησιμοποίησε τη διδασκαλία με ρεμπέτικα τραγούδια! Γι’ αυτό και θυμάμαι ακόμη και σήμερα κατά λέξη το τραγούδι «Ξεκινά μια ψαροπούλα απ’ το γιαλό».

Από εδώ ξεκινά το περαιτέρω ταξίδι μου μέσα στην ελληνική γλώσσα. Χέρι-χέρι με το να ερμηνεύω και να κατανοώ το ρεμπέτικο με βάση το δικό του ιστορικό πλαίσιο. Γιατί υπάρχει ρεμπέτικο που δύσκολα μεταφράζεται από τα ελληνικά: λέξεις και εκφράσεις που μπορούν να ερμηνευτούν με περισσότερους από έναν τρόπους και που περιγράφουν τύπους ανθρώπων και τόπους από την ιστορία. Με αργκό, αλληγορίες και λέξεις «κωδικούς» για περισσότερο ή λιγότερο υπόγεια φαινόμενα. Ως απόρροια αυτής της ενασχόλησης, σήμερα γνωρίζω περίπου πενήντα ελληνικές λέξεις αργκό της δεκαετίας του 1920 και του 1930 που σχετίζονται με το κάπνισμα χασίς.

Στο κλασικό της έργο για το ρεμπέτικο, η μουσικολόγος Gail Holst υποστηρίζει ότι το ρεμπέτικο διαθέτει μια στάση και μια συναισθηματική δύναμη που φτάνει στον ακροατή ακόμη κι αν δεν καταλαβαίνει ούτε μία λέξη ελληνικά. Πρόκειται για μια στάση ζωής από τον ακατέργαστο Πειραιά της δεκαετίας του 1930 που αψηφά τη φτώχεια, την καταπίεση και τον θάνατο.

«Αυτό που κάνει τα τραγούδια μουσικά ενδιαφέροντα είναι ένας συνδυασμός παραγόντων: οι ανατολίτικες μελωδίες, ο επίμονος ρυθμός, ιδιαίτερα ο παράξενα συναρπαστικός ρυθμός ζεϊμπέκικου 9/8. Η αντίθεση ανάμεσα στον χορευτικό ρυθμό και τη φωτεινή χροιά του μπουζουκιού από τη μια και τον πικρό και θλιμμένο στίχο από την άλλη και πάνω από όλα η ποιότητα της φωνής του τραγουδιστή, η οποία μπορεί να είναι ρινική, τραχιά και μεταλλική, αλλά ποτέ γλυκιά.»
(Holst 1975:45, μετάφραση της συγγραφέως από τα αγγλικά)a)

Υπάρχει όμως ένα ακόμη κανάλι που οδηγεί στο ρεμπέτικο: το να ανιχνεύει κανείς τις μελωδίες, τις ενορχηστρώσεις και τους ρυθμούς και με το σώμα, μαθαίνοντας να παίζει με τα όργανα. Στο ρεμπέτικο συνήθως περιλαμβάνονται το διπλό τρίχορδο μπουζούκι και ο μπαγλαμάς, καθώς και μια λαϊκή κιθάρα. Το δικό μου όργανο έγινε ενστικτωδώς ο μπαγλαμάς, αυτό το μίνι-μπουζούκι που δεν είναι μεγαλύτερο από έναν πήχη. Κάτι που το καθιστά πολύ πιο εύκολο να το περάσει κανείς λαθραία στο μανίκι του παλτού, όπως γινόταν σε περιόδους της ιστορίας όπου το ρεμπέτικο ήταν απαγορευμένο στην Ελλάδα.

Για μεγάλο χρονικό διάστημα ο μπαγλαμάς συνδεόταν με φυλακές και με το κάπνισμα χασίς. Μπορεί να παιχτεί ως μελωδικό όργανο, για να τονίσει τη ρυθμική δομή και για να παίζει συγχορδίες σε παράλληλες οκτάβες μαζί με το μπουζούκι. Αγαπώ τον θρασύ, οξύ ήχο του μπαγλαμά και τη στάση ζωής των παικτών του μπαγλαμά, όπως του πρωτοπόρου Γιώργου Μπάτη από τον Πειραιά της δεκαετίας του 1930, ο οποίος ήταν γνωστός για το χιούμορ και τη γενναιοδωρία του και θάφτηκε το 1967 μαζί με τον αγαπημένο του μπαγλαμά.

Rebetiko i dagens Pireus, med Dimitris Mentis, Sakis Nikoletopoulos, Efi Rapti och George Zorbas. Bild: Ulrika Walmark

Έτσι αποφάσισα να πάρω μπαγλαμά και έτσι έγινε: ταξίδεψα στη Θεσσαλονίκη και αγόρασα ένα πραγματικό διαμάντι μπαγλαμά.
Από κανέναν λιγότερο από τον οργανοποιό Βίκτορ Ντεκαβάλας, του οποίου ο παππούς κατασκεύαζε όργανα για τον Σουλτάνο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και ήταν ένας από εκείνους που διέφυγαν κατά την καταστροφή της Σμύρνης το 1922. Από τότε ο μπαγλαμάς μου είναι ο καλύτερός μου μικρός φίλος: «ο μόνος που με καταλαβαίνει», όπως άλλωστε συνηθίζουν να υμνούν το μπουζούκι:

Μπουζούκι σύντροφε πιστέ
Εσύ μονάχα μένεις
Αυτή την ψεύτικη ζωή
Να μου την εγλυκαίνεις
(Από το τραγούδι «Μπουζούκι μου διπλόχορδο» / Μάρκος Βαμβακάρης)

Πρόσφατα ο 80χρονος πατέρας μου, μου διηγήθηκε ότι όταν ήταν περίπου δέκα ετών, στα μέσα της δεκαετίας του 1950, ο οργανοπαίχτης του μπαγλαμά ή «μπαγλαματζής» (όπως o ίδιος έλεγε) Γιάννης Διαμαντάς, συνήθιζε να παίζει για τους εργάτες στο συνεργείο του παππού μου στη Λάρισα. Ο πατέρας μου θυμάται πώς ο Γιάννης ερχόταν με το ποδήλατο, με τον μπαγλαμά στην πλάτη και έπαιζε, έπινε τσίπουρο, έλεγε ιστορίες και ήταν τύφλα στο μεθύσι μέχρι το μεσημέρι. Στο διαδίκτυο βρίσκω μια ανέκδοτη ηχογράφηση από ιδιωτικό αρχείο και ξαφνικά κάθομαι στην κουζίνα μου στο Γκέτεμποργκ και ακούω τον Διαμαντά να παίζει, να τραγουδά δυνατά και να ξεσαλώνει στη Λάρισα της δεκαετίας του 1950, όπως την έζησε ο πατέρας μου στην πραγματική ζωή, στο πάτωμα του συνεργείου του παππού μου, πριν από 70 χρόνια.

Παρόλο που τα σημαντικότερα ρεμπέτικα τραγούδια συντέθηκαν από τη δεκαετία του 1920 και μέχρι τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, νέες γενιές συνεχίζουν να επιστρέφουν σε αυτά, να τα παίζουν, να τα ερμηνεύουν και να τα ακούνε. Τα τραγούδια αντηχούν νέες σημασίες, συναισθήματα και κόσμους ζωής. Η μουσικολόγος Julia Lindgren (2023) γράφει για το ρεμπέτικο ως κάθαρση, δηλαδή εξαγνισμό και εκτόνωση: το να βιώνει κανείς τα συναισθήματα και με αυτόν τον τρόπο να απελευθερώνεται από αυτά. Για μένα, το ρεμπέτικο είναι ένα παράδειγμα του πώς η μουσική —εδώ με τη μορφή στίχων, κλιμάκων και ρυθμών— μπορεί να προκαλέσει συλλογικές κοινωνικές μνήμες και κοινή συναισθηματική ένταση.

Στα Εξάρχεια, την άνοιξη, ήμουν περιτριγυρισμένη από ανθρώπους 20–30 ετών που βίωναν από κοινού αυτές τις μνήμες και τα συναισθήματα εξίσου βαθιά όπως και οι προπαππούδες τους. Κρίση, αγώνας, αγάπη και μετανάστευση: αιώνια θέματα αντανακλώνται και προσαρμόζνται σε νέα συμφραζόμενα. Για μένα, η ρεμπέτικη κουλτούρα έχει γίνει μια άμεση πύλη για να κατανοήσω τόσο την ελληνική γλώσσα όσο και τους προγόνους μου και τη ζωή στη σουηδική διασπορά.

*Τεκές / Τεκέδες: Στα ρεμπέτικα τραγούδια, ο τεκές δηλώνει έναν άτυπο και συνήθως παράνομο χώρο κατανάλωσης χασίς, που ταυτόχρονα λειτουργούσε ως σημείο συνάντησης και κοινωνικής συνεύρεσης ανθρώπων του περιθωρίου. Με αυτή την έννοια, μπορεί να ιδωθεί ως ένα είδος «καφενείου» του ρεμπέτικου κόσμου, με έντονο συμβολικό φορτίο.


Βιβλιογραφία:

Holst, Gail (1975). Road to Rembetika: Music of a Greek Sub-Culture – Songs of Love, Sorrow and Hashish. Εύβοια: Denise Harvey Publisher.

Lindgren, Julia (2023). Rembetiko i Sverige: Studier av en grekisk musikkulturs fortlevande i diasporan. Μεταπτυχιακή εργασία: Πανεπιστήμιο Linné.